Vakwerkbouw - Geschiedenis - Bouwwijze - Details - Restauratie

Bouwwijze (Constructie)

De traditionele bouwmethode rust volledig op het slim overbrengen van krachten via een flexibel en veerkrachtig houten skelet.

• Houten skelet: Bestaat uit een dragend raamwerk van eikenhouten stijlen (verticaal), regels (horizontaal) en schoren (diagonaal tegen de windbelasting). 
• Houtverbindingen: De balken worden constructief met elkaar verbonden via traditionele pen-en-gatverbindingen, die worden geborgd met houten toognagels (houten pennen). Er kwamen geen metalen spijkers aan te pas.
• Vitswerk en leem: De open vakken (muren) worden ingevuld met verticale weven en horizontaal vitswerk (vlechtwerk van meestal wilgen- of hazelnoothout). Dit vlechtwerk wordt aan weerszijden dichtgesmeerd met een mengsel van leem, stro en koemest voor binding en isolatie. 

🪓 Gereedschappen

Het bewerken van het zware eikenhout gebeurde volledig handmatig met ambachtelijk gereedschap. 

• Brede bijl (beslagbijl): Om ronde boomstammen te kanten en recht te hakken tot vierkante bouwbalken.
• Trekzaag en handzagen: Voor het afkorten van de zware balken.
• Dissel: Een hakgereedschap met het blad dwars op de steel, gebruikt om houtoppervlakken vlak af te werken.
• Guds en vermijt (beitels): Grote timmermansbeitels die samen met een houten hamer (sleg) werden gebruikt om de diepe gaten voor de pen-en-gatverbindingen uit te hakken.
• Naspit / Toogijzer: Om de pengaten tijdelijk uit te lijnen voordat de definitieve toognagel erin werd geslagen.

🔍 Details

Het boek blinkt uit in de documentatie van specifieke, historische bouwkundige details. 

• Telmerken: Unieke inkepingen of Romeinse cijfers die de timmerman in de werkplaats in het hout hakte. Hierdoor wist men bij de montage op de bouwplaats (de 'opslag') precies welke balk op welke plek hoorde.
• Fundering / Slijpbalk: Vakwerk mag niet rechtstreeks met vochtige grond in aanraking komen. Het rust op een lage stenen fundering (vaak van lokale vuursteen of kalksteen) met daarop de 'voetkant' of 'brembal'.
• Overstekken: Soms springen opeenvolgende verdiepingen iets naar buiten (overstek). Dit beschermt de onderliggende leemwanden tegen inwateren door regen.

🛠️ Restauratie

Eggen besteedt uitgebreid aandacht aan de restauratiepraktijk van de afgelopen vijftig jaar en de herwaardering van het ambacht.

• Behoud van historisch hout: Vervanging van rotte balkdelen vindt plaats via traditionele houtlassen (zoals de lip las of haaklas), zodat zoveel mogelijk origineel materiaal behouden blijft.
• Materiaalzuiverheid: Moderne materialen zoals cement, pur en dampdichte folies zijn funest voor vakwerk omdat ze vocht opsluiten, wat leidt tot houtrot. Restauratie gebeurt met ademende, kalk- en leemproducten. 
• Duurzaamheid: Tegenwoordig worden de ecologische voordelen (lage CO₂-voetafdruk, bio-based materialen en ademend binnenklimaat) opnieuw toegepast in moderne biologische nieuwbouw.